Φαίνεται ότι ο μεγαλύτερος γιος
του Περικλή, ο Ξάνθιππος, κακολόγησε τον πατέρα του κι έδωσε υλικό στους
κωμωδιογράφους. Ο Ξάνθιππος ήταν σπάταλος και είχε
παντρευτεί την κόρη του Τισάνδρου, μια νέα και πολυέξοδη γυναίκα. Κάθε λίγο
και λιγάκι ζητούσε χρήματα από τον πατέρα του, κι όταν κάποτε εκείνος δεν του
έκανε το χατίρι, ο Ξάνθιππος κατέφυγε σ' ένα φίλο του πατέρα του και δανείστηκε
χρήματα απ' αυτόν λέγοντας ότι τάχα τον έστειλε ο Περικλής. Όταν αργότερα ήρθε
η ώρα της εξόφλησης, ο Ξάνθιππος είτε αρνήθηκε είτε δεν είχε να τα επιστρέψει,
οπότε ο δανειστής κατέφυγε στον Περικλή, που έπεσε από τα σύννεφα. Θύμωσε τόσο
πολύ, ώστε μήνυσε τον γιο του για την ανέντιμη πράξη του. Ο Ξάνθιππος χολώθηκε
πάρα πολύ κι άρχισε να κακολογεί τον πατέρα του. Και για να τον γελοιοποιήσει,
διέδιδε δεξιά και αριστερά τις συναναστροφές που είχε ο πατέρας του στο σπίτι
και τις συζητήσεις με τους σοφιστές. Διηγήθηκε ότι όταν ένας αθλητής χτύπησε
κάποιον ακούσια με το ακόντιο του και τον σκότωσε, ο Περικλής ανάλωσε μιαν
ολόκληρη μέρα συζητώντας με τον Πρωταγόρα για το ποιος ήταν ο πραγματικός
υπεύθυνος: το ακόντιο, ο ακοντιστής ή οι αθλοθέτες. Ο Στησίμβροτος, μάλιστα,
έγραψε ότι ο Ξάνθιππος ήταν εκείνος που διέβαλε την Ασπασία δημοσίως κι ότι η
ψυχρότητα ανάμεσα στον γιο και τον πατέρα παρέμεινε έως τον θάνατο του
Ξανθίππου.
Η Ασπασία σε δίκη ασεβείας
Ο
Διοπείθης ήταν
αθηναίος χρησμολόγος το 5ου π.Χ. αιώνα και φανατικός οπαδός της αρχαίας πίστης
ο οποίος αντιτάχθηκε στις νεωτεριστικές μεταρρυθμίσεις του Περικλή και με
εισήγησή του αποφασίστηκε να υποβάλλονται μηνύσεις «εἰσαγγελίαι» εναντίον όσων
υπέσκαπταν την αρχαία θρησκεία. Αυτός ζήτησε να δικαστούν όσοι δεν πίστευαν στους
θεούς ή όσοι έκαναν διδασκαλίες για τα μετάρσια, αυτά δηλαδή που βρισκονται στα ουράνια, έχοντας ως στόχο τον Περικλή
μέσω του Αναξαγόρα. Μήνυσαν ακόμη και τον Φειδία, ενώ ο κωμικός ποιητής
Έρμιππος κατηγόρησε την Ασπασία.
Κατηγόρησαν δηλαδή την Ασπασία αφενός για ασέβεια (για αθεΐα όπως θα λέγαμε σήμερα), που επέσυρε την
ποινή του θανάτου, και αφετέρου ότι δεχόταν στο σπίτι της ελεύθερες γυναίκες
για να τις πλασάρει στον Περικλή. Την κατηγόρησε, με άλλα λόγια, για προαγωγία. Τελικά, όπως γράφει ο Αισχίνης, στη
δίκη κατά της Ασπασίας ο Περικλής έχυσε δάκρυα για να συγκινήσει τους δικαστές
και με ικεσίες κατάφερε τελικά να την απαλλάξει από την κατηγορία, ενώ
φυγάδευσε τον Αναξαγόρα.
Την Ασπασία λοιπόν κατάφερε να την αθωώσει χύνοντας πολλά
δάκρυα κατά την ακροαματική διαδικασία, όπως γράφει ο Αισχίνης, και ικετεύοντας
τους δικαστές, αλλά τον Αναξαγόρα, επειδή φοβήθηκε τη δίκη, τον φυγάδευσε και
τον έβγαλε έξω από τα σύνορα της πόλης. Και επειδή με την υπόθεση του Φειδία
δημιουργήθηκε υπόνοια ενοχής και για τον ίδιο στο λαό, από φόβο του δικαστηρίου
επιτάχυνε τον πόλεμο που σοβούσε και επαπειλούνταν, ελπίζοντας ότι θα διέλυε
τις καχυποψίες και θα μετρίαζε το φθόνο, καθώς η πόλη θα εμπιστευόταν την τύχη
της αποκλειστικά σ΄ αυτόν μέσα σε τόσα μεγάλα προβλήματα και κινδύνους λόγω του
αξιώματος και των ικανοτήτων του.
ΑΣΠΑΣΙΑ & ΠΟΛΕΜΟΣ
Η Ασπασία κατηγορήθηκε ότι λόγω της
επιρροής της πάνω στον Περικλή υπήρξε η αιτία δύο πολέμων, του Σαμιακού και του
Πελοποννησιακού.
Σαμιακός Πόλεμος: Μετά την υπογραφή συμφωνίας ειρήνης
τριάντα χρόνων με τους Λακεδαιμονίους, με πρόταση του Περικλή στην εκκλησία του
δήμου αποφασίστηκε ναυτική εκστρατεία εναντίον της Σάμου. Η πρόφαση ήταν ότι
ενώ οι Αθηναίοι είχαν απαιτήσει από τους Σαμιώτες να σταματήσουν τον πόλεμο
εναντίον των Μιλησίων, εκείνοι αρνήθηκαν. Η Σάμος και η Μίλητος πολεμούσαν
τότε για την κατοχή της Πριήνης. Οι Σάμιοι νικούσαν, αλλά η επέμβαση των
Αθηναίων είχε ως αποτέλεσμα αρχικά την ανατροπή των ολιγαρχικών και την επιβολή
δημοκρατικού πολιτεύματος, το οποίο όμως ανατράπηκε ύστερα από εξέγερση.
Ακολούθησε νέα εκστρατεία των Αθηναίων η οποία κατέληξε σε μια τρομερή
ναυμαχία που έκρινε την κυριαρχία στη θάλασσα, αφού οι Σάμιοι ήταν
αποφασισμένοι να τη διεκδικήσουν αμφισβητώντας την αθηναϊκή υπεροχή. Ο
Περικλής σημείωσε λαμπρή νίκη. Η Ασπασία κατηγορήθηκε αργότερα από τους
αντιπάλους του Περικλή ότι εκείνη ήταν που τον έπεισε με τις ικεσίες και την
επιρροή της να κηρύξει τον πόλεμο εναντίον των Σαμιωτών, γιατί ως Μιλησία
θέλησε να βοηθήσει τους συμπατριώτες της.
Πελλοπονησιακός πόλεμος: Όσον αφορά τον Πελοποννησιακό πόλεμο,
είναι γνωστό ότι το περίφημο Μεγαρικό ψήφισμα με το οποίο απαγορευόταν στους Μεγαρείς
να χρησιμοποιούν τα λιμάνια και τις αγορές της Αθήνας για το εμπόριο των
προϊόντων τους [το εμπάργκο ή, ορθότερα, η black list (μαύρη λίστα) όπως θα
λέγαμε με σύγχρονους όρους] έπαιξε καθοριστικό ρόλο για την έκρηξη του πολέμου.
ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΟΣ
ΗΡΟΔΟΤΟΣ
Ο Ηρόδοτος (1.5) εμφανίζει ως αιτία του
πολέμου μεταξύ Ελλήνων και Ασιατών την αρπαγή των γυναικών και από τις δύο
πλευρές. Της κόρης του Ινάχου, Ιώ, από τους Φοίνικες, της Ευρώπης και της
Μήδειας από τους Έλληνες, της Ελένης από τους Τρώες, που είχε ως αποτέλεσμα τον
Τρωικό πόλεμο, ενώ η άλωση του Ιλίου υπήρξε, κατά τους Πέρσες, η απαρχή της
έχθρας τους προς τους Έλληνες.
4.Το να αρπάζει κανείς γυναίκες είναι
βέβαια έργο άδικων ανθρώπων, όμως, μια και έγινε η αρπαγή, να θες καλά και
σώνει εκδίκηση, αυτό το κάνουν οι ανόητοι. Να μη σε νοιάζει γι΄ αυτές που σου
άρπαξαν, αυτό είναι το γνώρισμα των φρονίμων. γιατί ολοφάνερα, αν δεν το ήθελαν
οι ίδιες, δε θα άφηναν να τις αρπάξουν. Αυτοί οι Ασιάτες, λεν οι Πέρσες, όταν
τους άρπαξαν τις γυναίκες, δεν το πήραν στα σοβαρά, ενώ οι Έλληνες για μια
γυναίκα σπαρτιάτισσα ξεσήκωσαν ολόκληρη εκστρατεία, ήρθαν στην Ασία και
αφάνισαν τη δύναμη του Πριάμου. Από τότε
πια θεωρούν ότι οι Έλληνες τούς είναι εχθροί. Γιατί την Ασία και τα βάρβαρα
έθνη που την κατοικούν, οι Πέρσες τα θεωρούν δικά τους, ενώ την Ευρώπη και τους
Έλληνες τα έβλεπαν πάντα σαν κάτι ξεχωριστό.
5. Έτσι λεν οι Πέρσες πως έγιναν τα πράγματα,
και στην άλωση του Ιλίου βρίσκουν την αιτία της έχθρας τους προς τους Έλληνες.
Για την Ιώ δε συμφωνούν με τους Πέρσες οι Φοίνικες. γιατί δεν την άρπαξαν
αυτοί, λένε, και δεν την έφεραν στην Αίγυπτο, αλλά ότι στο Άργος έσμιξε με τον
καπετάνιο του καραβιού και, όταν κατάλαβε πως ήταν έγκυος, από ντροπή για τους
γονείς της – έτσι λοιπόν έφυγε από μόνη της με τα καράβια των Φοινίκων, για να
μην προδοθεί. Αυτά λεν οι Πέρσες και οι Φοίνικες.
Ηρόδοτος Α 4-5
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ
Ίσως στους Αχαρνής του
Αριστοφάνη, που ανεβάστηκαν το 425, έχουμε ανάμνηση της περσική
επιχειρηματολογίας. Ο Αριστοφάνης, παρωδώντας προφανώς την ερμηνεία του
Ηροδότου, εκθέτει ως εξής την αιτία του Πελοποννησιακού πολέμου: (ΚΕΊΜΕΝΟ 13, ΣΕΛ. 9)
Κάποιοι νεαροί Αθηναίοι, ύστερα από ένα
γερό μεθύσι σε κάποιο συμπόσιο, πήγαν στα Μέγαρα και απήγαγαν την πόρνη
(εταίρα) Σιμαίθα, που, όπως λέει ο σχολιαστής, την ερωτεύτηκε ο Αλκιβιάδης, ο
οποίος, φαίνεται, έπεισε τους νεαρούς να την απαγάγουν. Τότε οι Μεγαρείς, που
θεώρησαν αυτή την ενέργεια προσβολή, γεμάτοι οργή ανταπάντησαν κλέβοντας δύο
πόρνες της Ασπασίας.
.
Και αυτά βέβαια ήταν ασήμαντα και δικά μας,
όμως μια
πόρνη, τη Σιμαίθα, πηγαίνοντας στα Μέγαρα
κάποιοι
νέοι παίζοντας μεθυσμένοι την έκλεψαν.
Και τότε
οι Μεγαρίτες, σκορδοαναμμένοι απ΄τις συμφορές τους
έκλεψαν
σε εκδίκηση δυο από τις πόρνες της Ασπασίας.
Απ΄ εδώ
ξεκίνησε η αρχή του πολέμου που έχουμε
Για
συμφορά όλων των Ελλήνων, από τρεις δηλαδή πόρνες.
Και τότε
γεμάτος οργή ο Περικλής ο Ολύμπιος
άστραφτε
και βροντούσε και όλη την Ελλάδα ανακάτωνε
και
έβγαζε νόμους γραμμένους στον τύπο τραγουδιών,
ότι οι
Μεγαρίτες δεν πρέπει να έχουν θέση μήτε στη γη μας
μήτε στην
αγορά μας μήτε στη θάλασσά μας μήτε στον ουρανό μας.
Η ΑΣΠΑΣΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ
Ο μεγάλος Αθηναίος πολιτικός
προσβλήθηκε και αυτός από τον λοιμό και πέθανε το 429. Φαίνεται ότι η Ασπασία
παντρεύτηκε μετά τον Λυσικλή, έναν άσημο δημαγωγό, τον οποίο ανέδειξε σε ρήτορα
δεινότατον. Με αυτόν, γράφει ο Αρποκρατίων, απέκτησε ένα γιο, τον Πορίστη. Ο
Αισχίνης αναφέρει ότι ο Λυσικλής ήταν έμπορος προβάτων, και ενώ ήταν άσημης
καταγωγής και ταπεινός την φύσιν, εκείνη τον ανέδειξε πρώτον ανάμεσα στους
Αθηναίους.
ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ
Ενδιαφέρον και έκπληξη προκαλεί
το γεγονός ότι ο ένθερμος θαυμαστής της πολιτικής του Περικλή, ο Θουκυδίδης, δε
μιλά σχεδόν καθόλου για την Ασπασία και τις γυναίκες γενικότερα στο έργο του.
Την καλύτερη εξήγηση προσφέρει ο «Επιτάφιος του
Περικλή», η Θουκυδίδεια δηλαδή εκδοχή του λόγου που εκφώνησε ο Περικλής
για τους Αθηναίους νεκρούς του Πελλοπονησιακού πολέμου κατά τη δημόσια κηδεία
τους το 430, στο τέλος του πρώτου έτους του πολέμου.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ :
Κι αν ακόμα πρέπει να κάνω κάποια μνεία και για των γυναικών την αρετή, όσες θ΄
απομείνουν τώρα χήρες, θα πω ό,τι πρέπει με μια σύντομη παραίνεση. Να μη
δειχτείτε κατώτερες από τη γυναικεία σας φύση μεγάλη θα είναι η δόξα σας, καθώς
και για όποια θα μιλάνε οι άντρες ανάμεσά τους όσο γίνεται λιγότερο για έπαινο
ή κατηγόρια.
ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ
ΙΣΤΟΡΙΩΝ Β, 45
Με άλλα λόγια, δια της
σιωπής της ιστορίας του, ο Θουκυδίδης ακολουθεί τη συμβουλή του Περικλή, που
αποτελούσε στην πραγματικότητα την κανονιστική άποψη όλων των Ελλήνων αρρένων
πολιτών: να μη μιλούν οι άντρες για τις γυναίκες τους δημόσια ανάμεσα σε
άσχετους άντρες.
Εντούτοις η
σιωπή του Θουκυδίδη δεν ήταν πλήρης και σε μια περίπτωση πιο εύγλωττη από τα
λόγια.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ :
Και οι γυναίκες ακόμη τους βοήθησαν με πολλή τόλμη ρίχνοντας κεραμίδια από τις
στέγες των σπιτιών κι αντέχοντας στην ταραχή της μάχης με θάρρος που δεν είναι
φυσικό για τη φύλο τους.
3,74.2
Η αληθινή ανδρεία,
αυτό δηλαδή που απαιτείται στην εκ παρατάξεως μάχη ήταν, σύμφωνα με του
Θουκυδίδη, πέρα των φυσικών δυνατοτήτων των γυναικών. Το περισσότερο που θα
μπορούσαν να επιδείξουν οι γυναίκες ήταν ένας συνδυασμός σθένους και τόλμης,
στοιχεία ίσως της αληθινής ανδρείας, αλλά όχι πλήρης ανδρεία. Και αυτό μόνο στο
είδος της μάχης που περιγράφει εδώ ο Θουκυδίδης –εμφύλιος πόλεμος στους δρόμους
της Κέρκυρας- και όχι μάχη εκ παρατάξεως, σε ανοιχτό πεδίο, ανάμεσα σε
διαφορετικούς στρατούς. Ίσως για να υπογραμμίσει τις ανώμαλες συνθήκες του Κερκυραϊκού
εμφύλιου πολέμου ο Θουκυδίδης επισημαίνει ότι στο πλευρό των δημοκρατικών
πολέμησαν όχι μόνο γυναίκες, αλλά και δούλοι.
ΑΣΠΑΣΙΑ - ΔΙΟΤΙΜΑ
Ο Πλάτων στο Συμπόσιον (201D) εμφανίζει
τον μεγάλο φιλόσοφο Σωκράτη να λέει ότι στα ερωτικά τον μύησε μια γυναίκα από
τη Μαντινεία, η Διοτίμα. Μήπως η Διοτίμα, που είναι φανταστικό πρόσωπο, είναι η
Ασπασία η σοφή όπως την αποκαλούν τα λεξικά; Ο Ανδ. Λεντάκης πιστεύει ότι αυτό
είναι και το πιθανότερο, διότι δεν έχουμε καμία άλλη μαρτυρία για την
ιστορικότητα του προσώπου της πέρα από τη μνημόνευση της στο Συμπόσιο από τον
Σωκράτη.
Μιλτώ ή Ασπασία
Αναφέρθηκε προηγουμένως ότι υπήρχαν δύο Ασπασίες. Η δεύτερη καταγόταν
από τη Φώκαια, ήταν δηλαδή και αυτή από την Ιωνία, κόρη κάποιου Ερμότιμου, και
λεγόταν Μιλτώ. Ο Κύρος, ο γνωστός μας από την Ανάβαση του Ξενοφώντα, την πήρε
για παλλακίδα και ήταν η ευνοούμενη του. Αυτός τη μετονόμασε σε Ασπασία
επηρεασμένος από τη μεγάλη φήμη της αγαπημένης του Περικλή, γιατί και αυτή,
όπως γράφει ο Ξενοφών, ήταν σοφή και ωραία. Ο Κύρος στην εκστρατεία κατά του
αδελφού του Αρταξέρξη Β' την πήρε μαζί του, κατά τη γνώριμη συνήθεια των
Περσών να παίρνουν μαζί τους στις εκστρατείες τα πλούτη τους, τις γυναίκες τους
και τις πολυάριθμες παλλακίδες τους, κι όταν τελικά σκοτώθηκε στην κρίσιμη
μάχη, η Ασπασία πιάστηκε αιχμάλωτη. Εκτεταμένη μυθιστορηματική βιογραφία της
Μιλτώς-Ασπασίας παραδίδει ο Αιλιανός, ενώ ο Πλούταρχος μας δίνει κάποιες
πληροφορίες τόσο για τον τρόπο με τον οποίο τη διάλεξε ο Κύρος όσο και για την
αιχμαλωσία της από τον Αρταξέρξη Β'.Όταν
ο Κύρος σκοτώθηκε στη μάχη στα Κούναξα, πολεμώντας τον αδελφό του Αρταξέρξη, οι
νικητές λαφυραγώγησαν το στρατόπεδο του και μεταξύ αυτών που αιχμαλώτισαν ήταν
και η Ασπασία. Ήδη ο Πέρσης μονάρχης είχε ακουστά, όπως προαναφέρθηκε, την
αρετή και την ομορφιά της. Όταν την έφεραν μπροστά του δεμένη, αγανάκτησε και
διέταξε να φυλακίσουν εκείνους που τόλμησαν να τη δέσουν. Επιπλέον διέταξε να
της δώσουν πολυτελή φορέματα και στολίδια βαρύτιμα. Εκείνη, παρά τη θέληση της
και με δάκρυα στα μάτια γιατί θρηνούσε τον αδικοχαμένο Κύρο, υποχρεώθηκε να
φορέσει αυτά που έστειλε ο Μέγας Βασιλεύς. Όταν την έφεραν μπροστά του έτσι ντυμένη,
ο Αρταξέρξης διαπίστωσε με τα ίδια του τα μάτια ότι η φήμη της ήταν αληθινή. Το
κάλλος της τον έκανε κυριολεκτικά να λιώσει κι αμέσως την ανέδειξε πρώτη
ανάμεσα στις γυναίκες του, αποδίδοντας της υπερβολικές τιμές, με την κρυφή
ελπίδα ότι έτσι θα την έκανε να ξεχάσει τον Κύρο και να ανταποκριθεί κάποτε
στον έρωτα του. Η ελπίδα του αυτή βγήκε πράγματι αληθινή, όμως αργά και
βραδέως.